Andreas Möller: Herinneringen aan de kunstenaar uit Kleinmachnow

Andreas Möller: Herinneringen aan de kunstenaar uit Kleinmachnow

In Kleinmachnow, een rustige buitenwijk van Berlijn, komt de bewogen geschiedenis van de 20e eeuw tot leven. Andreas Möller, een getalenteerde journalist, trad in de voetsporen van zijn grootvader Andreas Niessen, die op dit gebied een veelbewogen leven leidde. Zijn nieuwe boek, “De intelligentsia leeft aan de rand van Berlijn: Kleinmachnow, mijn grootvader en reclame voor het volk”, neemt lezers mee op een reis door drie politieke systemen: van het rijk tot het nationaal-socialisme tot de DDR. [RBB].

Andreas Niessen, geboren in Bonn in 1906, was een zetter en graficus die een succesvolle carrière had bij Mosse-Verlag, een joodse uitgeverij, tijdens de Weimarrepubliek. In 1937 kreeg hij echter een arbeidsverbod vanwege zijn huwelijk met een joodse vrouw. Zijn vrouw vluchtte later met hun kind naar Amsterdam, waar ze de verschrikkingen van de Holocaust overleefden. Niessen zelf werd tijdens de Tweede Wereldoorlog naar het Oostfront gestuurd en door de Amerikanen krijgsgevangen gemaakt. Na de oorlog vond hij een nieuwe baan als commercieel kunstenaar in de DDR, maar een afgewezen kalender laat zien hoe politiek geladen zijn werk was. Zijn kunst was niet bedoeld om ondergeschikt te zijn aan een ideologie; hij was eerder een vertegenwoordiger van zijn generatie die tussen dictaturen moest navigeren.

Een leven tussen werelden

Kleinmachnow was niet alleen de thuisbasis van Niessen, maar ook een centrum voor intellectuelen en kunstenaars in de DDR. Möller trekt parallellen met andere culturele milieus, zoals in Weißer Hirsch bij Dresden, waar ook grootheden als Christa Wolf woonden. Möllers werk benadrukt hoe Niessen trouw bleef aan zijn artistieke principes te midden van systematische censuur en maatschappelijke druk. Zijn leven weerspiegelt de strijd van een generatie die voortdurend wordt verscheurd tussen kunst en politieke doctrine. Möller analyseert de ‘neerwaartse regulatie van gevoelens’ die Niessen aantoont als een essentieel mechanisme voor zelfbescherming tegen de onderdrukking van de tijd.

Zijn grootvader, die als reclamekunstenaar werkte, moest tijdens het nazi-tijdperk en later in de DDR een complexe relatie met kunst aangaan. Na zijn scheiding van zijn joodse vrouw kwam hij terecht in een propaganda-eenheid. Ondanks deze stressvolle omstandigheden bleef Niessen trouw aan de innerlijke emigratie, een terugtrekking in zijn eigen creativiteit die de ideologieën van zijn tijd niet wilde dienen. Volgens Möller moeten deze ervaringen een beter inzicht geven in de complexiteit van zijn karakter en zijn werk. Zijn boek is een alternatief voor andere biografieën, die vaak eenzijdig blijven.

Een bibliografische erfenis

Het 298 pagina's tellende werk, uitgegeven door Friedenauer Presse en verkrijgbaar voor 25 euro, geeft niet alleen inzicht in het leven van Niessen, maar gaat ook in op de uitdagingen van vrijheid en het streven naar artistieke expressie in tijden van gebrek aan vrijheid. Möllers roep om herinneringen die verder gaan dan het individu en een dieper begrip van de hedendaagse samenleving bieden, is gemakkelijk te begrijpen, aldus Tagesschau.

Met zijn boek helpt Andreas Möller de wonden uit het verleden zichtbaar te maken en moedigt hij mensen aan om in het reine te komen met de donkere hoofdstukken van de Duitse geschiedenis. Eén aspect van zijn verhaal is ook het onderzoek naar kunst onder het nationaal-socialisme, waar alleen kunst die overeenkwam met de idealen van het regime werd geaccepteerd, terwijl moderne en joodse kunst als ‘gedegenereerd’ werd afgewezen – een trieste tijd die ook Niessen meemaakte, zoals te lezen is op de pagina’s van Wikipedia.